سیاه توسه

سیاه توسه
نام انگلیسی:
 Common alaternus
نام علمی:
    Rhamnus frangula
خانواده:
   Rhamnaceae
مقدّمه
سیاه توسه از قدیم به عنوان گیاه دارویی مورد استفادۀ مردم قرار می گرفت. پوست ساقه ها و شاخه های این گیاه در تعدادی از فارماکوپه ها به عنوان دارو معرّفی شده است.
در صنایع نوین داروسازی ، از موّاد مؤثرۀ موجود در پوست این گیاه داروهای معّرق ، ضدّ دل درد ، هضم کنندۀ غذا و ملّین تهیه می شود.
از دم کرده پوست این گیاه برای مداوای بیماریهای صفراوی و کبدی نیز استفاده می شود . استفاده از پوست تازۀ سیاه توسه ، به شدّت تهوّع آور است.
از پوست و برگ سیاه توسه برای تهیّۀ رنگ زرد می توان استفاده کرد. چنانچه این رنگ با املاح آهن ترکیب شود ، می توان از آن رنگ سیاه تهیه کرد. از میوه های نارس این گیاه می توان رنگ سبز و از میوه های رسیده رنگ خاکستری تهیه نمود.
چوب این گیاه به لحاظ مرغوبیّت ، در صنایع چوب کاربرد فراوان دارد.
مشخصات گیاه
سیاه توسه ، گیاهی است درختچه ای ، چند ساله که در مناطق مرطوب و جنگلی اروپا در غرب آسیا و شمال آمریکا ، در سطوح وسیعی می روید .
ارتفاع سیاه توسه که انشعابهای کمی دارد ، 2 تا 4 متر است . این گیاه سایه دوست است و در جنگلهای بلوط می روید .
پوست ساقۀ سیاه توسه خاکستری رنگ و سطح آن پوشیده از تعداد زیادی برجستگیهای منفذ مانند      ( عدسکها ) می باشد .
برگها متناوب ، با کناره هایی صاف و بدون دندانه و کم و بیش برّاق می باشند. طول آنها بین 3 تا 6 سانتی متر است . گلها کوچک و به رنگ سبز روشن هستند. از زاویۀ برگها ، 2 تا 6 گل خارج می شوند.
میوه ها کروی شکل ، گوشتی و به طول 4 تا 8 میلی متر می باشد. میوه در بدو تشکیل سبزرنگ است که رفته رفته قرمز و در نهالیت به رنگ بنفش تیره تبدیل می شود.
داخل هر میوه سه عدد بذر وجود دارد که پوشش آنها سخت و استخوانی است. وزن هزاردانه ، 11 تا 20 گرم است. گلها و میوه ها را می توان به طور همزمان از اواخر اردیبهشت تا اوایل مرداد روی گیاه مشاهده کرد .
پوست این گیاهان حاوی موادی است که منشأ آنها (( آنتراگلیکوزیدی )) است. از موادّ دیگر موجود در پوست ساقه ، می توان از موّاد تلخ ، اسیدهای آلی ، ترکیبات قندی و همچنین بعضی از آنزیمهای اختصاصی را نام برد. مقدار (( آنتراکینون )) بین 6 تا 9% متغیّر است . این مواد در محیط قلیایی به رنگ سرخ مشاهده می شوند .
از عمده ترین (( گلیکوزیدهای آنتراکینونی )) موجود در پوست ساقۀ سیاه توسه ، می توان از
(( فرانگولین آ و ب )) و (( گلوکوفرانگولین آ و ب )) ( 5/0 تا 2% ) نام برد .
در پوست ، همچنین موادّی نظیر (( فرانگو لاامودین )) و (( کریزوفانول )) و بعضی مواد منشأ
(( آنتراکینونی )) ساخته و ذخیره می شود . بذرهای خشک شدۀ سیاه توسه 9/12 تا 7/15 درصد پروتئین و 7/10 تا 8/15 درصد روغن و همچنین حاوی (( آمیگدالین )) ، (( روبینن )) ، ((هلیسین)) و (( تانن )) می باشند .
نیاز اکولوژیکی
سیاه توسه ، گیاهی است که در اقلیمهای مرطوب می روید . این گیاه نسبت به سرما حسّاس است . در طول رویش به خاکهای حاوی ترکیبات کلسیم نیاز دارد. سیاه توسه در خاکهایی با بافت مختلف مانند سبک ، نیمه سنگین و سنگین اسیدی می روید و در طول رویش به مقدار رطوبت نیاز دارد . این گیاه در مناطق خشک دورۀ رویشی کوتاهی دارد و در این شرایط گل و میوه تولید نمی کند . سیاه توسه در مناطق جنگلی و زیر سایۀ درختان دیگری نظیر بلوط ، بید و آقطی می روید .